राजेन्द्र न्याैपाने
काठमाण्डाै । गोरखा जिल्लाको उत्तरपश्चिमी गाउँपालिका सिरानचोकसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित ऐतिहासिक कृति ‘संघर्षमा सिरानचोक’ सार्वजनिक गरिएको छ। नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) का युवा नेता नवराज पुडासैनी ‘गुराँस’ द्वारा लिखित यस पुस्तकलाई माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ले नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानमा आयोजित विशेष समारोहमा विमोचन गर्नुभयाे ।
कार्यक्रममा माओवादी केन्द्रका वरिष्ठ नेता तथा उपप्रधानमन्त्री नारायणकाजी श्रेष्ठ विशेष अतिथि रहनु भएको थियो। पुस्तक विमोचनसँगै विषयगत छलफलसमेत गरिएको थियो, जहाँ माओवादी केन्द्रका नेता लेखनाथ न्यौपानेले पुस्तकमाथि टिप्पणी गर्दै यसको महत्वलाई औंल्याएका थिए।
सिरानचोक : इतिहास बोकेको गाउँपालिका
गोरखा जिल्ला नेपालको राजनीतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले विशेष महत्व बोकेको भूभाग हो। यही गोरखाको उत्तरपश्चिमतर्फ अवस्थित सिरानचोक गाउँपालिका जनयुद्धकालदेखि नै वाम आन्दोलनको महत्वपूर्ण केन्द्र रहँदै आएको छ। जनयुद्धको समयमा यहाँका धेरै युवाहरुले पार्टीका लागि जीवन समर्पण गरेका थिए। सहिद, बेपत्ता, घाइते र कारागार भोगेका यो गाउँपालिकाका बासिन्दाले नेपालको राजनीतिक रूपान्तरणमा ठुलो योगदान दिएका थिए । यही पृष्ठभूमिलाई केन्द्रमा राखेर लेखक नवराज पुडासैनी ‘गुराँस’ ले ‘संघर्षमा सिरानचोक’ कृति तयार पार्नु भएकाे हाे । गुराँसका अनुसार, पुस्तकमा न केवल सहिदहरुको योगदान, तर आन्दोलनले गाउँ–घरमा ल्याएको परिवर्तन र पीडादायी घटनाक्रमलाई समेत दस्तावेजीकरण गरिएको छ।
पुस्तकको सार र विशेषता
लेखक पुडासैनीले प्रस्तुत गरेको पुस्तकमा सिरानचोक गाउँपालिकामा जनयुद्धकालीन घटनालाई ऐतिहासिक दृष्टिले विश्लेषण गरिएको छ। सहिदका सपना, बेपत्ता परिवारको पीडा, घाइते लडाकुहरूको संघर्ष र कारागार भोगाइलाई कथात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ। यससँगै, गाउँपालिकामा वाम आन्दोलनले कसरी जरा गाड्यो र स्थानीय स्तरमा जनताले कस्तो भूमिकाबाट परिवर्तनलाई अघि बढाए भन्ने पक्ष पनि समेटिएको छ। यो कृति केवल एक गाउँपालिकाको संघर्षको कथा मात्र नभई देशभर चलेको राजनीतिक आन्दोलनलाई बुझ्न सानोतिनो आधार शिला पनि हो। पुस्तकले राजनीतिक घटनाक्रमसँगै सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक रुपान्तरणको पनि संकेत गर्छ।
विमोचन समारोहमा उठेका विचारहरू
पुस्तक विमोचन समारोहमा बोल्दै अध्यक्ष प्रचण्डले ‘संघर्षमा सिरानचोक’ लाई जनयुद्धकालीन योगदानलाई स्मरण गर्ने एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेजका रुपमा व्याख्या गर्नुभयाे। प्रचण्डले भन्नुभयाे “जनयुद्ध केवल राजनीतिक सत्ता परिवर्तनको आन्दोलन मात्र थिएन, यो नेपाली जनताको दीर्घकालीन सामाजिक न्याय, समानता र रूपान्तरणको अभियान थियो। यस्तो अभियानमा स्थानीय स्तरका संघर्षलाई उजागर गर्ने पुस्तकहरुको आवश्यकता अझ बढ्दै गएको छ।”
विशेष अतिथि नारायणकाजी श्रेष्ठले सिरानचोकको योगदानलाई पार्टी र राष्ट्रिय आन्दोलनकै इतिहासमा अविस्मरणीय रहेको बताउँदै पुस्तकलाई नयाँ पुस्ताले संघर्षलाई बुझ्ने खिड्कीको रुपमा लिन सक्ने टिप्पणी गर्नुभयाे ।
कार्यक्रममा टिप्पणी प्रस्तुत गरेका नेता लेखनाथ न्यौपानेले पुस्तकले ऐतिहासिक घटनालाई मात्र नभई राजनीतिक आन्दोलनको मानवीय पक्षलाई पनि देखाएको भन्दै यसको महत्व अझ बढेको बताउनुभयाे ।
समकालीन सन्दर्भमा महत्व
नेपालमा जनयुद्ध सकिएको दुई दशक बितिसक्दा पनि त्यसले समाजमा पारेको प्रभाव अझै गहिरो छ। सहिद परिवार, बेपत्ता र घाइतेहरू आज पनि न्यायको खोजीमा छन्। संक्रमणकालीन न्यायको प्रक्रिया अधुरो रहँदा, संघर्षका यस्ता दस्तावेजहरुले विगतलाई स्मरण गराउने मात्र नभई भविष्यको लागि शिक्षण सामग्रीको काम गर्ने देखिन्छ।
सिरानचोक जस्तो गाउँपालिकाबाटै देशव्यापी परिवर्तनमा योगदान पुगेको तथ्यलाई भावी पुस्ताले बुझ्न जरुरी छ। यस दृष्टिले यो पुस्तक केवल स्मरण मात्र नभई शिक्षण र अनुसन्धानको आधार पनि बन्न सक्छ।
लेखकको दृष्टिकोण
लेखक पुडासैनी स्वयं पनि सिरानचोककै सन्तान हुनुहुन्छ । पुडासैनी युवा उमेरमै राजनीतिमा होमिएका व्यक्ति भएकोले, आफ्नै गाउँपालिकाबाट गुज्रिएका घटनाहरुलाई उनले प्रत्यक्ष अनुभूत गरेका छन्। पुस्तक लेख्ने क्रममा उनले पुराना दस्तावेज, प्रत्यक्षदर्शी र संघर्षका साक्षीहरुसँग अन्तरवार्ता लिई सामग्री संकलन गरेका छन्। पुडासैनीकाे सिङ्गाे परिवार बामपन्थी आन्दाेलमा सक्रिय रहँदै आएकाे छ ।
पुडासैनीकाे भनाइअनुसार, “यो कृति जनयुद्धमा सिरानचोकका योगदानलाई मात्र होइन, गाउँपालिकाका सहिद र घाइतेहरुको सपना र संघर्षलाई पुस्तौसम्म स्मरणीय बनाउने प्रयास हो।”
‘संघर्षमा सिरानचोक’ केवल एउटा पुस्तक नभई, नेपाली जनयुद्धको एउटा भूगोल–केन्द्रित इतिहास हो। यो कृतिले वाम आन्दोलनको दस्तावेजीकरण मात्रै गर्दैन, संघर्ष र बलिदानको कथा नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने पुल बनेको छ।
गोरखाजस्तो ऐतिहासिक भूमि र सिरानचोक जस्तो संघर्षभूमिको कथालाई पुस्तकमा समेट्नु स्वयं देशकै राजनीतिक इतिहासलाई बुझ्ने एउटा खिड्की हो। पुस्तक सार्वजनिक भएपछि स्थानीय जनसमुदाय र पार्टीका कार्यकर्तामाझ मात्र होइन, नेपालको राजनीतिक इतिहास अध्ययन गर्ने जो कोहीका लागि पनि यो उपयोगी कृतिका रूपमा रहने देखिन्छ।